รู้จักกับ ฟักข้าว ประโยชน์มากมาย พร้อมวิธีการปลูก

เชื่อว่าหลายคนอาจจะคุ้นๆ หรือเคยได้ยินชื่อ ฟักข้าว กันมาบ้างใช่ไหมคะ? ตอนแรกเราเองก็รู้สึกว่ามันเป็นแค่พืชผักสวนครัวธรรมดา ๆ แต่เจ้าผลไม้สีส้มแดงสดใสรูปทรงสวยแปลกตานี้เนี่ย ไม่ได้มีดีแค่หน้าตา นะคะ แต่ยังอัดแน่นไปด้วยสารอาหารและประโยชน์ต่อสุขภาพที่น่าทึ่งมาก ๆ ในบทความนี้เราเลยจะพาไปทำความรู้จัก ฟักข้าว ตั้งแต่ประโยชน์สุดปังที่สายเฮลท์ตี้ห้ามพลาด ไปจนถึง ขั้นตอนการปลูกแบบง่าย ๆ ที่ใคร ๆ ก็ทำตามได้ ไปดูกันเลยค่ะ!

ฟักข้าว สามารถขึ้นได้ง่าย แม้ตามรั้วบ้านหรือตามต้นไม้ต่าง ๆ สังเกตว่า จะมีมือเกาะคล้ายต้นตำลึง ในส่วนของใบ จะเป็นลักษณะคล้ายรูปใบโพธิ์ หรือหัวใจ ขอบใบหยักเว้าลึกเป็นแฉก ๆ ราว 3-5 แฉก ดอก จะมีสีขาวแกมเหลือง มีสีน้ำตาลแกมม่วงอยู่ตรงกลาง

ชื่อวิทยาศาสตร์: Momordica cochinchinensis (Lour.) Spreng.

ชื่อสามัญ: Gac fruit, Baby Jackfruit, Cochinchin Gourd, Spiny Bitter Gourd, Sweet Gourd

วงศ์: Cucurbitaceae (วงศ์แตง)

ถิ่นกำเนิด: จีนตอนใต้, พม่า, ไทย, ลาว, กัมพูชา, เวียดนาม, มาเลเซีย, บังกลาเทศ, และฟิลิปปินส์

ฟักข้าวนั้น แม้จะเป็นไม้เถาเลื้อย เช่น พืชตระกูลแตงทั่วไป แต่มีขนาดใหญ่ ชอบพันต้นไม้ใหญ่ และมีอายุยืนยาวได้ถึง 50 ปี ฟักข้าวออกดอกในช่วงเดือนพฤษภาคม – สิงหาคม และสามารถเก็บผลได้ ตั้งแต่เดือนกรกฎาคม – กุมภาพันธ์

ฟักข้าวเป็นพืชริมรั้ว ที่สามารถพบเห็นได้ตามชนบททั่วไป สำหรับหลายคนอาจจะไม่ค่อยคุ้นหน้าคุ้นตากันแต่รู้ไหมว่า ประโยชน์ของพืชชนิดนี้ มีสรรพคุณดี ๆ มากมาย โดยเฉพาะในด้านของสุขภาพ ดังนี้

• บำรุงผิว ปกป้องผิวจากแสงแดดในฟักข้าวมีสารต้านอนุมูลอิสระสูง จึงช่วยปกป้องเซลล์จากการถูกทำลาย ปกป้องผิวจากแสงแดด ชะลอการเกิดริ้วรอย ทำให้ดูอ่อนเยาว์กว่าวัย แก้ปัญหาผิวแห้งกร้าน และบำรุงผิวพรรณให้เนียนนุ่ม ผลิตภัณฑ์บำรุงผิวบางยี่ห้อ จึงได้นำเอาสารสกัดจากฟักข้าวไปใช้เป็นส่วนผสมในการบำรุงผิวนั่นเอง
• ยับยั้งการเจริญเติบโตของเชื้อเอดส์ จากงานวิจัยของมหาวิทยาลัยมหิดล เกี่ยวกับสรรพคุณของเมล็ดฟักข้าว พบว่า มีโปรตีนที่มีฤทธิ์ยับยั้งการเจริญของเชื้อเอชไอวี  และโรคเอดส์ได้ นอกจากนี้ เมล็ดแก่ของฟักข้าว ยังมีโปรตีนมอมอร์โคชิน-เอส และโคลชิซีน-บี ซึ่งมีฤทธิ์ยับยั้งการทำงานของไรโบโซม (Ribosome) ซึ่งเป็นแหล่งผลิตกรดอะมิโน และต้านการเจริญของเซลล์มะเร็งหลายชนิดในหลอดทดลองได้ ซึ่งอาจนำไปใช้พัฒนาเป็นเภสัชภัณฑ์ได้ในวันข้างหน้า
• บำรุงสายตา ฟักข้าวมีสารอาหารที่ช่วยบำรุงสายตา ปกป้องดวงตาจากโรคต้อกระจก ป้องกันประสาทตาเสื่อม และป้องกันการมองไม่เห็นในตอนกลางคืน
• ป้องกันมะเร็งได้หลายชนิด ฟักข้าวอุดมไปด้วยสารต้านอนุมูลอิสระ และมีสารไลโคปีน (Lycopene) สูง ซึ่งไลโคปีน ที่มีในเยื่อหุ้มเมล็ดของฟักข้าวเป็นดั่งสารต้านมะเร็ง มีฤทธิ์ในการต่อต้านอนุมูลอิสระสูง และมีคุณสมบัติช่วยเสริมสร้างระบบภูมิต้านทานโรคให้แข็งแรง ช่วยลดความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหลอดเลือดหัวใจ และโรคมะเร็งต่าง ๆ เช่น มะเร็งปอด มะเร็งกระเพาะอาหาร และมะเร็งต่อมลูกหมาก
• ป้องกันโรคหัวใจ การรับประทานฟักข้าว จะช่วยลดความเสี่ยงการเป็นโรคหัวใจได้ เพราะฟักข้าวมีสรรพคุณในการบำรุงหัวใจให้แข็งแรง และลดไขมัน คอเลสเตอรอล ในเส้นเลือด จึงป้องกันภาวะไขมันอุดตันในเส้นเลือด หรือภาวะหลอดเลือดหัวใจตีบได้เป็นอย่างดี
• ลดความเสี่ยงอัมพฤกษ์และอัมพาต ฟักข้าวจะช่วยลดความเสี่ยงการเป็นอัมพฤกษ์ และอัมพาตได้ เพราะมีสรรพคุณในการป้องกันเส้นเลือดในสมองแตก ดังนั้น ใครที่มีภาะวะความเครียดอยู่บ่อย ๆ มีความวิตกกังวลง่าย หรือมีความเสี่ยงต่อภาวะเส้นเลือดในสมองแตก จึงควรรับประทานฟักข้าวเป็นประจำ เพื่อช่วยลดความเสี่ยงที่เกิดขึ้น
• ช่วยฟื้นฟูร่างกายให้เร็วขึ้น ในผู้ป่วย ผู้ที่เข้ารับการผ่าตัด หรือผู้ที่ออกกำลังกายอย่างหนักหน่วงเป็นประจำ การรับประทานฟักข้าว จะทำให้ร่างกายสามารถฟื้นฟูได้เร็วขึ้น เพราะฟักข้าวอุดมไปด้วยสารอาหารและวิตามิน ที่จะช่วยซ่อมแซมร่างกายในส่วนที่สึกหรอได้อย่างรวดเร็ว พร้อมทั้งเสริมสร้างภูมิคุ้มกันให้สูงขึ้น จึงสามารถฟื้นฟูร่างกายได้ดีนั่นเอง
• รักษาโรคเบาหวาน ฟักข้าวมีส่วนช่วยในการลดระดับน้ำตาลในเลือดให้น้อยลงได้ พร้อมควบคุมไม่ให้น้ำตาลในเลือดพุ่งสูงขึ้นเกินไป ซึ่งส่วนของฟักข้าว ที่นำมาใช้รักษาเบาหวาน คือ ส่วนที่เป็นผลอ่อนนั่นเอง

นอกจากนี้ จากการศึกษาวิจัยของมหาวิทยาลัยฮานอยยังพบว่า น้ำมันจากเมล็ดฟักข้าว มีคุณสมบัติช่วยรักษาโรคมะเร็งตับได้อย่างมีประสิทธิภาพด้วย

1. ผู้ที่แพ้ง่าย ควรเลี่ยงรับประทาน หากคุณเป็นคนที่มีอาการแพ้ง่าย ควรหลีกเลี่ยงการรับประทานฟักข้าว เนื่องจากฟักข้าวมีสารก่อภูมิแพ้  ไม่ว่าจะเป็นเนื้อ ยาง หรือแม้กระทั่งเกสร ก็อาจส่งผลทำให้อาการแพ้กำเริบได้
2. หลีกเลี่ยงการรับประทานเมล็ดฟักข้าวแบบดิบ หากรับประทานเข้าไป เมล็ดจะส่งผลกระตุ้นต่อระบบภูมิคุ้มกัน ทำให้ระบบภูมิคุ้มกันในร่างกายทำงานผิดปกติ ยกเว้นแต่ทำให้สุกแล้ว จึงสามารถรับประทานได้
3. อาจส่งผลต่อการแข็งตัวของเลือด เนื่องจากปัจจุบัน ยังมีงานวิจัยที่รอการศึกษาเกี่ยวกับฟักข้าวที่ส่งผลต่อการแข็งตัวของเลือดในร่างกาย หากรับประทานมากจนเกินไป ดังนั้น การรับประทานในปริมาณที่พอดี  ไม่มากเกินไปนับว่ากำลังเหมาะสมต่อร่างกายที่สุด

ฟักข้าวเป็นพืชที่มีหน้าตาแปลก และโดดเด่นแตกต่างจากพืชผลทั่วไป มีต้นกำเนิดมาจากประเทศจีน พม่า ไทย ลาว บังกลาเทศ มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ โดยผลของฟักข้าวจะมีด้วยกัน 2 ลักษณะ คือ

• ผลทรงกลม มีความยาวประมาณ 4-6 เซนติเมตร
• ผลทรงรี มีความยาวประมาณ 6-10 เซนติเมตร

ในช่วงที่ผลยังอ่อน สีผลจะยังเป็นสีเขียวอมเหลือง มีหนามถี่ ๆ ขึ้นโดยรอบผล แต่เมื่อผลสุกแล้ว สังเกตว่า ตัวผลจะมีสีแดง หรือสีแดงอมส้ม เมื่อผ่าออกดู จะพบเมล็ดจำนวนมากเรียงกันคล้ายเมล็ดแตง ซึ่งแต่ละผลจะมีน้ำหนักแตกต่างกันไป คือ ประมาณ 0.5-2 กิโลกรัม

ฟักข้าวอ่อน 100 กรัม ประกอบไปด้วยคุณค่าทางโภชนาการ ดังนี้

• ใยอาหาร 1.03 กรัม
• น้ำตาล 1.8 กรัม
• โปรตีน 0.94 กรัม
• วิตามินซี 0.04 มิลลิกรัม
• บีตา แคโรทีน (Beta Carotene) 91 กรัม
• แคลเซียม 23 มิลลิกรัม
• ธาตุเหล็ก 0.34 มิลลิกรัม

ฟักข้าวสามารถขยายพันธุ์ โดยใช้เมล็ด หรือแยกรากปลูกในพื้นที่ชุ่มน้ำ เนื่องจากเป็นไม้เถา ที่ค่อนข้างต้องการน้ำมาก ฟักข้าวจะเริ่มมีดอก หลังจากปลูกไปได้แล้วประมาณ 2-3 เดือน ดอกจะเริ่มออกในราวเดือนพฤษภาคม และให้ดอกจนถึงราวเดือนสิงหาคม ผลสุกใช้เวลาโดยประมาณ 20 วัน เก็บเกี่ยวผลได้ในช่วงเดือน กรกฎาคม – กุมภาพันธ์ และใน 1 ฤดูกาล จะเก็บเกี่ยวสามารถได้ผลมากถึง 30-60 ผล

วิธีปักชำและทับเถา/แยกราก จะช่วยให้เราสามารถ เลือกเพศต้นฟักข้าวได้ (ถ้าตัดมาจากต้นที่รู้เพศแล้ว) ซึ่งสำคัญมากเพราะฟักข้าวมีทั้งต้นเพศผู้และเพศเมียค่ะ

เป็นยังไงกันบ้างคะ? หวังว่าเพื่อน ๆ จะรู้จักและรัก ฟักข้าว มากขึ้นเหมือนที่เรารู้สึกนะคะ! จากที่เคยเป็นแค่พืชข้างรั้ว แต่ตอนนี้เราก็รู้แล้วว่ามันคือแหล่งรวมของสารอาหารชั้นดี แถมยังเป็นพืชที่ปลูกง่าย ดูแลไม่ยาก ให้ผลผลิตเยอะ คุ้มค่าแก่การมีไว้ติดบ้านจริง ๆ ค่ะ ใครที่อ่านจบแล้วรู้สึกคันไม้คันมืออยากจะเริ่มปลูก หรืออยากจะลองหาฟักข้าวมาทำอาหารเพื่อสุขภาพดูบ้าง อย่ารอช้านะคะ เริ่มปลูกเลย!!

ขอบคุณข้อมูลจาก

• Gac (Momordica cochinchinensis Spreng.) fruit and its potentiality and superiority in – health benefits, (www.medsci.com), December 2018
• Ng TB et al., Proteins with abortifacient, ribosome inactivating, immunomodulatory, antitumor and anti-AIDS activities from Cucurbitaceae plants., (www.ncbi.nlm.nih.gov), July 1992
• Gac (https://www.caasn.com/gac.html)